عمران و ساختمان سازی

مصالح در معماری اسلامی

مقدمه :

یکی از مصادیق تفکر توحیدی شیعیان در فرهنگ عاشورا و ارزشهای نهفته در آن متجلی شده است .

حسینیه ها و تکایای ایرانی گویا ترین تجلی کالبدی ماهیت و پیام چنین فرهنگی در ساختار فضای شهری می باشد .

حسینیه ها و تکایای ایرانی که مظهر پیوند بین زمان ، مکان و مردم می باشند به دلیل ویژگی فضای شهری بودنش نه تنها در قیاس با مکانها هم عملکرد خویش در سایر کشورها هویتی متمایز می یابد ، بلکه به عنوان تنها فضاهای باز شهری با عملکرد مذهبی در فرهنگ شهر سازی مسلمین منحصر به فرد می باشد .

بررسی سکونتگاههای مسلمین بر این اساس که با حریم فیزیکی و یا ذهنی خاص خود تجلی جامعه و فرهنگی جدا از سایر تمدنها می باشند ، با معرفی خاور شناسان از قرن 19 میلادی به بعد در ادبیات غرب مطرح شد و از آن پس عنوان ((شهر اسلامی)) اطلاق می گردید در حوزه مطالعات شهری جایگاه ویژه ای یافت .

از نگرشهای مشخص مذهبی در محدوده دین اسلام نیز می توان به عنوان عامل دیگری در بیان نمایش متفاوتی از وحدت در شهرهای مسلمین نام برد . از آن جمله می توان به کتاب شهرهای عربی ـ اسلامی که در مورد ساختار فضایی شهر تونس است را نام برد .

پس از بررسی فضاهای مختلف آیین برگزاری سوگواری ماه محرم در ایران و سایر مناطق شیعه نشین از جمله هند ، کشورهای عربی و ترکیه اشاره کرد .

 

اهمیت مراسم سوگواری ماه محرم در فرهنگ شیعه :

از نظر اخلاقی حماسه کربلا برای پیروان امام حسین (ع) و حتی بسیاری از آزاد اندیشان در طول تاریخ ، الگوی برای زندگی و تفکر در باب چگونه زیستن بوده و می باشد .

از نظر اجتماعی به عنوان عامل وحدت بین اقشار مختلف عمل نموده است .

در اوایل قرن 19 میلادی مراسم ماه محرم ، عاملی در حفظ پیوند و یگانگی بین جوامع شیعه ، سنی و هند و در مناطقی از هندوستان بوده است . به گفته شوشتری سیاح ایرانی (هندوها در شمال هند بدون آنکه اعتقادی به اسلام داشته باشند با مشقت زیاد مکانهای برای عزاداری امام حسین (ع) برپا می کنند .) افزایش توجه مردم به امور سیاسی از موارد دیگری است که تاثیر واقعه عاشورا را بر فرهنگ شیعیان نشان می دهد که خود بیانگر اعتقاد شیعه به وحدت و یا جدایی ناپذیری سیاست از دین است .

 

مراسم سوگواری و مکانهای اجرا :

اگر چه جزئیات مراسم محرم ، نه تنها در جوامع گوناگون شیعه از جمله در ایران ، کشورهای عربی و هند ، بلکه از شهر به شهر و گاه از محله به محله متفاوت است ، با این حال مراسم بطور کلی از دو بخش عمده تشکیل می شود ، یکی از مراسم تجمع که به نام مجلس یا جلسه خوانده می شود و دیگر دسته های عزاداری . بر پایی مراسم عزاداری در ایران و عراق تاریخی طولانی دارد ، و حتی چنین بیان شده است که عزاداری برای امام حسین (ع) ریشه در فرهنگ ایرانی دارد .

اما موقعیت های سیاسی موجب می شد که شیعیان در فضاهای عمومی ظاهر نشوند ، بنابراین غالبا جلسات در منازل خصوصی برگزار می شد .

دسته های عزاداری به عنوان یک آیین شهری مطرح می گردند چرا که اقشار مختلف مردم را به خیابانها می کشانند و به فضای شهری معنویت می بخشند .

اصل برپای دستجات عزاداری به دوران آل بویه و عهد معزالدوله در بغداد بر می گردد ، وقتی که در روز عاشورا ، بازارها بسته شد مردم لباس سیاه پوشیده و گریه کنان و نالان در خیابانها به راه می افتند این نمای کلی ، الگوی برپایی دستجات است . لغت (تعزیه) به عنوان بیان همدردی و عزاداری است و در قالب یک فرم نمایشی مذهبی در مراسم ماه محرم به اجرا در می آید .

در افغانستان در حیاط مسجد ، در هند در امامباره ها و عاشوراخانه ها ، در عراق در حسینیه ها و در ایران در تکایا ، حسینیه ها ، تقاطع خیابانهای اصلی ، میادین عمومی ، خانه های خصوصی ، چهار سوی بازار ، حیاط کاروانسرا ها و یا صحن زیارتگاهها اجرا می شده است .

 

امامباره و عاشوراخانه :

لزوم ساخت و یا تخصیص یک مکان مشخص برای برگزاری مراسم سوگواری باعث شد امامباره های

متعددی (امامباره به زبان اردو یعنی خانه امام) در شمال هند و نیز عاشوراخانه ها در جنوب هند گردید .

امامباره بدین گونه توصیف شده است ، فضای مشخصی در داخل یک خانه خصوصی و یا یک ساختمان که برای برا پا کردن مراسم نوحه خوانی و مرثیه سرایی امام حسین(ع)و یارانش اختصاص یافته اسـت .

 

اگر برای این منظور یک اطاق و یا بخشی از حیاط خانه سر پوشیده شود معمولا بصورت یک فضای مربع شکل می باشد که بالای آن با گنبد پوشانده شده است .

امامباره ها اگر چه ممکن است از نظر معماری متنوع باشند ، ولی دیوارهای آینه کاری شده به منظور منعکس کردن نور شمعها ، یک پلکان شبیه به منبر و یک تعزیه که هر دو به سمت قبله قرار می گیرند ، اجزاء مشخص تشکیل دهنده داخل بنا هستند .

در جنوب هند مکانهای اجرای مراسم ماه محرم به نام عاشوراخانه شناخته می شوند که مانند امامباره ممکن است بخشی از یک خانه خصوصی و یا یک ساختمان کاملا مجزا باشند .

در ماه محرم عاشوراخانه مانند یک زیارتگاه مورد توجه اهالی هر محل قرار می گیرد .

عاشوراخانه های عمومی مانند عاشوراخانه حضرت عباس(ع) در حیدر آباد (در استان اندراپرداش) به سادگی بنا می شوند .

دیوارهای ورودی با نقاشیهایی که سمبلی از پنج تن و امام علی(ع) می باشند تزیین شده اند .

 

تکیه :

تکیه که جمع آن تکایا است لغتی عربی به معنای (پشت دادن به چیزی) است و همچنین به مکانهای غیر انتفاعی که برای کمک کردن به تهیدستان تخصیص داشته است اطلاق می شود .

در قاهره غالبا به شکل ساختمانی مستطیل شکل با حیاطی در مرکز و اتاقهای در اطراف آن دیده می شود ، در دمشق که مکان مهمی برای عزیمت به کعبه محسوب می گردید ، عملکرد تکیه بیشتر به عنوان مکانی برای استراحت زواری که قصد عزیمت به مکه را داشتند بوده است .

تکیه سلیمان دوم که قدمتش به دوره عثمانیان می رسد و توسط (سینان) ، معمار برجسته ترک طراحی شده از این قبیل تکایا می باشد .

در هند زمین تکیه نامیده می شود ، اما بیشتر کاربرد این لغت در ترکیه است که جایی که به عنوان مکانی برای تجمع صوفیان مورد استفاده بوده است .

تکایای که توسط صوفیان شیعه ساخته می شده از قبیل تکیه حاجی بکتاش (قرن 16 میلادی) مرکزی برای برگزاری مراسم محرم نیزه بوده است .

اگرچه مرکز تجمع درویشان در ایران غالبا با نام (خانقاه) مترادف بوده ولی به چنین مکانهایی تکیه نیز اطلاق می شده است . به نسبت خانقاه ، تکیه مکان کوچکتری بوده و مانند زاویه در کشورهای شمال افریقا منحصر به یک شیخ می بوده است .

از زمان شاه عباس اول خانقاه ها و تکایا محلی برای برگزاری مراسم محرم بوده است ، اولین مدرک ثبت شده از وجود تکیه در ایران به سال (1786 میلادی) در استرآباد (مازندران) بر می گردد .

تکیه ای که توسط حاج میرزا آقاسی وزیر محمد شاه در تهران ساخته شد و تکایای که به دستور حکام محلی در شهرهای بزرگ ایران ساخته می شدند ، زمینه را برای برپایی تکیه بزرگ دولت آماده ساخت .

این تکیه در زمان ناصرالدین شاه در سال (1248) هجری شمسی در جنوب ارک سلطنتی ساخته شد .

شکوه و عظمت این تکیه دایره ای شکل به حدی بود که غالبا سیاحان و مستشرقین از آن یاد کرده اند .

وجود منبری از سنگ مرمر و سن مدور در وسط ، نشان دهند این بود که تکیه به عنوان محلی برای روضه خوانی و نیز اجرای تعزیه استفاده می شده است .

 

حسینیه :

حسینیه به مکان های برگزاری مراسم محرم در کشور های عربی ( از قبیل عراق لبنان کویت و عربستان )اطلاق می شود در بحرین چنین مکانهایی به نام ( متام ) خوانده میشود که هم مکان مذهبی شیعیان و هم محل تجمعات محله ای انان است .

حسینیه ها در لبنان و عراق بسیار ساده ساخته شده و غالبا از یک سالن ، آشپزخانه و حیاطی در جلو یا پشت ساختمان تشکیل شده ،حسینیه های مردان وزنان جدا از یکدیگر ساخته می شوند.

اگرچه حسینیه ها بغیر از مراسم ماه محرم در ارتباط با سایر مراسم مذهبی شیعیان و نیز مراسم ترحیم اهالی محل مورد استفاده قرار  می گرفته و می گیرند.

 

ویژگی های حسینیه ها وتکایای ایرانی :

صیاحانی که خصوصا از دوره صفویه به بعد از ایران دیدن کرده اند به اجرای مراسم در میادین بزرگ شهر ها ،حیاط کاروانسراها وتکایا  اشاره نموده اند ،

کارلاسر نا در مسافرت خود به ایران در سال 1853 میلادی مینویسد:

در جاهای مختلف شهر سکویی مسقف است که عنوان تکیه دارد ودر آن تعذیه برپا می شود در محلاتی که این نوع تکیه ها نیست سکوهای موقتی ترتیب میدهند در این صورت عده کثیری از مردم چمباتمه زده در کوچه می نشینند و تعزیه را تماشا می کنند

علیرغم وجود برخی حسینیه ها و تکایای بسته ومحصور شده در قالب ساختمان که بیشتر آنها نیز به قرن حاضر و بافتهای میانی یا جدید تعلق دارد ، غالب حسینیه ها و تکایادربافت های تاریخی شهر های ایران  از آن جهت که بخشی از فضا های باز شهری بوده اند ،نه تنها آنها را از مکانهایی به همین نام در دیگر کشور ها و نیز امامبارها و عاشورخانه های هند متمایز می سازد بلکه در حقیقت وجود  چنین فضا هایی عاملی مشخص در هویت شهر ایرانی می باشد، علاوه بر آن به دلیل کمبود فضاهای باز در ساختار فضایی شهر های مسـلمین اهمیت ویژه ای می یـابد.

 

اما در ایران وجود میادین و خصوصا تکایا وحسینیه ها در سطح محلی ساختار شهر ایرانی را متفاوت با شهر های دیگر مسلمین می نماید .

بنابراین حسینیه ها و تکایا عامل مهمی در بازگویی فرهنگ اسلامی در طراحی فضاهای باز شهری بوده واز این نظر اهمیت ویژه ای دارند . پی بردن به تفاوتی بین حسنیه و تکیه ، به دلیل تاثیر عرف محلی در نام گذاری چنین فضاهایی دشوار می باشد و به عنوان مثال در گرگان ، بابل ، تهران ، سمنان و کرمان بیشتر از واژه تکیه و در یزد ، نائین و زواره از حسینیه استفاده می شود .

با این وجود بررسی دقیق تر در شهر های فوق نشان میدهد که حسینیه ها غالبا دارای نقشه هایی با اشکال هندسی منظم تری هستند ، و اگر چه برخی از تکایا نیز دارای چنین خصوصیتی می باشند ولی غالبا فضا هایی هستند که در طول زمان شکل گرفته اند . از نظر عملکردی تکیه ها ، در رابطه با عملکرد تجاری انعطاف پذیری بیشتری دارند و خصوصا آنهایی که در  مسیر بازار قرار میگیرند ، مغازه های دایمی در لبه های داخلی آنها شکل می گیرند ،  که این مورد در حسینیه ها کمتر مشاهده می شود  .

 

مفاهیم نمادین :

اهمیت ارتباط بین زمان و مکان  بوسیله تخصیص مکان مشخصی (حسینیه و یا تکیه) برای زمان خاصی(ایام محرم) بیان شده است .

انعطاف پذیری که در رابطه با تعزیه ذکر شد در اینجا نیز بچشم میخورد

بدون حضور (در)که نمادی از (گذار از قلمرویی به قلمرو دیگر ) است زمان ومکان را در هم می آمیزد .

در بوجود آوردن ارتباط بین زمان ومردم ، حسینیه ها وتکایا به عنوان بخشی از شبکه دسترسی ،نقش موثری ایفا می نمایند و به عنوان فضای یادآور زمان و واقعه کربلا انعکاسی از تاریخ در کالبد شهری می باشند .

حسینیه ویا تکیه تمثیلی از دشت کربلا ست ، سکوی وسط نمادی از صحنه نبرد است که بازیگران تعزیه آنرا ترک نمی کنند تا بیانگر محاصره شان توسط دشمن باشد  . دسته های عزادار نمادی از لشکر امام حسین(ع) می باشند که اشیای گوناگونی (از آن جمله علم ، کتل و علامت) را که هر کدام معانی نمادین خاصی دارند ، حمل می کنند .

از همه مهمتر نخل است ، به شکل چادر (و یا تابوت امام) ، نمادی از فداکاری و ایثار امام می باشد . آب به عنوان مایه اصلی حیات معانی نمادین والایی از جمله بهشت ، زندگی ، پاکی و زیلایی در فرهنگ اسلامی دارد . مضافا در فرهنگ شیعه نمادی از تشنگی کربلا و در عین حال ایثار حضرت ابوالفضل العباس(ع) است و بنا بر این عنصر نمادین مهم ، بصورت گوناگون در حسینیه ها و تکایا حضور دارد .

از قبیل آب انبار هایی  که در مرکز و در زیر سکوی  میانی وسط تکیه و یا حسینیه قرار می گیرند مانند آب انبار های موجود در حسینیه پنجاهه در نائین و تکیه وقت و ساعت در یزد ، اما معمول ترین شکل حضور آب وجود سقاخانه است  .

 

کیفیات فضایی :

از نظر سازمان فضایی ، حسینیه ها و تکایا مانند مفصل هایی می باشند که شبکه  معابر را به یکدیگر پیوند می دهند تفصیر قرآنی بیانگر این نکته مهم هستند که واژه (سبیل) به هر دو نوع (راه معنوی) و (راه فیزیکی) اطلاق می گردد و (راههای  فیزیکی ) نیز اگرچه  ساخته دست بشر هستند ،همانند راههای معنوی به خداوند نسبت داده می شوند . از نظر فیزیکی (نقاط مکث) و از نظر معنوی (فضایی متذکر) بوده که مردم را در تماس با عاشورا قرار می دهد ، اگر چه دسته بندی حسینیه ها وتکایا به دلیل تنوع معماریشان دشوار است ، ولی وجود بخش سر پوشیده که به صورت تراس ها در تکایای شهر های شمالی و یا رواقهایی در شهر های منطقه گرم وخشک اطراف فضا را اشغال کرده و ارتباطی با اقلیم بومی منطقه ایجاد می کنند .

 

کیفیت بصری :

گذر از فضای محصور کوچه ها ، به فضای باز حسینیه و یا تکیه ، باعث ایجاد  ایستایی در فضا و بوجود آوردن فضای مکث می شود ، چنین کیفیتی حتی در حسینیه  نوگا آباد در نائین علیرغم آنکه در تقاطع شش گذر قرار گرفته وجود دارد.

یکی از بهترین نمونه ها حسینیه باب المسجد در نائین است که تداومی از فضاهای تاریک و روشن برای رسیدن به حسینیه از سمت (مسجد جامع) ،عابر را برای ورود به فضای باز و روشن حسینیه آماده  می کند .

 

 

در تکایای سمنان که زمان قاجار به بعد ، غالبا با سقفی شیب دار سر پوشیده شده اند ، تضاد تاریکی و روشنی بسیار شدیدتر است .

عبور از تاریکی به روشنایی و یا بالعکس از جذابیت های بصری تکایا و حسینیه ها است .

نمایش بیشتر

مطالب مرتبط

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

همچنین ببینید

بستن
بستن